Alaattin DEMİR

Non veya Ne bis in idem ilkesi, aynı fiil nedeniyle aynı kişi hakkında birden fazla dava açılamaması veya hüküm verilememesini ifade etmektedir. Aynı fiil nedeniyle faile sadece bir ceza verilmelidir. Bu ilke ile Devlet aynı kişi hakkında çifte yargılama yapma ve cezalandırma yasağına tabi olmaktadır.

Non bis in idem ilkesinin uygulanması için iki unsur gerekmektedir. Bunlardan biri fiilin aynılığı, diğeri de failin aynılığıdır. Doktrinde bazı görüşler konunun da aynı olması gerektiğini belirtmektedirler. Non bis in idem ilkesi kişinin aynı fiil nedeniyle iki kere cezalandırılmasını yasaklamanın yanında aynı zamanda buna ilişkin olarak kişinin usulü işlemlere tabi tutulmasını da yasaklamaktadır. Ne bis in idem ilkesi aynı kişinin aynı suçundan birden fazla kez yargılanamayacağı ve/veya cezalandırılamayacağı anlamına gelmektedir. Bu ilke uluslararası sözleşmelerin birçoğuna konu edilmekle birlikte özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 No’lu Protokol’ün 4’üncü maddesinde düzenlenmesini takiben büyük önem kazanmıştır. Ülkemizde söz konusu protokol 01.08.2016 tarihinde yürürlüğe girmiştir; ancak bu tarihten çok daha önce adil yargılanma hakkı kapsamında yürütülen cezai yargılamalar yönünden hukuki güvenlik ilkesinin bir gereği olarak değerlendirilmiş ve nitekim Türk Ceza Kanunu’nun 44’üncü maddesi ile Kabahatler Kanunu’nun 15’inci maddesinde düzenleme altına alınmıştır.

Vergi hukuku alanında, mevzuata aykırı birtakım fiillerin hem idari yaptırıma hem cezai yaptırıma ya da birden fazla idari yaptırıma tabi tutulmaları olağan bir uygulamadır. Nitekim ülkemizde Vergi Usul Kanunu çerçevesinde vergi kaçakçılığı ve mükelleflerin özel işlerini yapma suçlarına sebebiyet veren fiillerin aynı zamanda vergi ziyaına neden olması halinde aynı kişi hem bu suçlar nedeniyle cezai yaptırım hem de vergi ziyaına kabahatinin vuku bulması nedeniyle idari yaptırıma tabi tutulacak; hatta vergi kaçakçılığı suretiyle vergi ziyaı olmuşsa uygulanacak idari yaptırım ziyaa uğratılan verginin üç katı olarak belirlenecektir. Çalışmada gerek yargının gerekse doktrinde yer alan görüşlerin genel değerlendirilmesi yapılarak, aynı fiil nedeniyle aynı kişi hakkında birden fazla ceza verilip, verilemeyeceği konusu anlatılmaktadır.

2. NON BİS İN İDEM KAVRAMI

Non veya Ne bis in idem ilkesi, aynı fiil nedeniyle aynı kişi hakkında birden fazla dava açılamaması veya hüküm verilememesini ifade etmektedir. Aynı fiil nedeniyle faile sadece bir ceza verilmelidir. Bu ilke ile Devlet aynı kişi hakkında çifte yargılama yapma ve cezalandırma yasağına tabi olmaktadır.

Tanımdan da anlaşıldığı üzere Non bis in idem ilkesinin uygulanması için iki unsur gerekmektedir. Bunlardan biri fiilin aynılığı, diğeri de failin aynılığıdır. Doktrinde bazı görüşler konunun da aynı olması gerektiğini belirtmektedirler. Non bis in idem ilkesi kişinin aynı fiil nedeniyle iki kere cezalandırılmasını yasaklamanın yanında aynı zamanda buna ilişkin olarak kişinin usulü işlemlere tabi tutulmasını da yasaklamaktadır.