Salih ÇALAL

1. Giriş
Belediye bünyesinde kurulan işletmeler, kimi yerel hizmetlerin yürütülmesi amacıyla belediyeler tarafından kurulan ya da yönetiminin elde edilmesi koşuluyla ortak olunan, bağımsız bütçeli özel hukuk tüzel kişileri biçiminde tanımlanabilir.
Belediyelerin uhdesinde ticari faaliyet konusu işlemlerini yerine getirmek amacıyla bütçe içinde kurulan ve kurumlar vergisi mükellefiyeti bulunan işletmelerin, belediyelerin kendi şirketinden doğrudan hizmet alımı şeklinde personel istihdam etmesi sıkça karşılaşılan bir durumdur. Söz konusu personel için yapılan ödemelerin gider olarak indirim konusu yapılıp yapılmayacağı sorusuna yazımız içinde cevap aranacaktır.
2. Belediye Bünyesinde Kurulan İşletmede İstihdam Edilen Personel İçin Yapılan Ödemeler
Belediye bünyesinde kurulan işletmeler, 5393 Sayılı Belediye Kanunu’nun ilgili maddeleri çerçevesinde, belediyeye verilen görev ve hizmet alanlarında kurulurlar. Bu noktada söz konusu kurumlar, kısıtlı faaliyet alanları ile belediyelerin birçok aslî fonksiyonuna yardımcı kurumlardır. Bazı özellikleri aşağıdaki şekilde sıralanabilir;
- Belediyenin görev alanına giren bir konuda faaliyet gösterirler.
- Sermayelerinin yarısından fazlası belediyeye aittir. Belediyenin sahip olduğu sermaye oranının %50’den az olması halinde belediye iştirakinden söz edilir.
- Pazarlanabilen (kişisel) mal ve hizmet üretirler. Yani üretilen malların tüketim özellikleri (rakip ve engellenebilir) olacaktır. Bu nedenle, mahalli idarelerin kurdukları radyo ve televizyon kanalları, reklam almadıkları sürece, iktisadi işletme sayılmazlar ve kamu hizmeti niteliği taşırlar.
- Mülkiyetinin ve denetiminin yeterince mahalli idarelerin elinde olması, dolayısıyla yönetim kurullarının mahalli idarelerce atanır.
- Cari maliyetlerini finanse eden gelirinin çoğunu mahalli idareler kasasından karşılamayan firmalardır.
- İlke olarak yerel toplumun sosyal yararını (refahını) maksimize edecek şekilde kaynak tahsis edecekleri kabul edilir. Bu nitelik belediye iktisadi işletmelerini, özel teşebbüsten ayırt eder. Bilindiği gibi özel teşebbüs kar amacına göre kaynak tahsis eder.
- Belediye bütçesinden bağımsız bir bütçeye sahiptirler. Ancak bu bütçeleri belediye tarafından konsolide edilir.
5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 1 inci maddesinde, sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek veya vakıflara ait iktisadi işletmeler ile iş ortaklıklarının kazançlarının kurumlar vergisine tabi olduğu hükme bağlanmış, 2 nci maddesinde, iktisadi kamu kuruluşları, kurumlar vergisi mükellefleri arasında sayılmış, anılan maddenin üçüncü fıkrasında ise Devlete, il özel idarelerine, belediyelere, diğer kamu idarelerine ve kuruluşlarına ait veya bağlı olup faaliyetleri devamlı bulunan ve sermaye şirketleri ile kooperatifler dışında kalan ticari, sınai ve zirai işletmelerin iktisadi kamu kuruluşu olduğu hükme bağlanmıştır.
Mezkûr Kanunun "Safi kurum kazancı" başlıklı 6 ncı maddesinin birinci fıkrasında, kurumlar vergisinin mükelleflerin bir hesap dönemi içinde elde ettikleri safi kurum kazancı üzerinden hesaplanacağı; ikinci fıkrasında ise safi kurum kazancının tespitinde, Gelir Vergisi Kanununun ticari kazanç hakkındaki hükümlerinin uygulanacağı hüküm altına alınmıştır.